سيماي انسان در سوره يوسف

مقدمه < ?xml:namespace prefix = o ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />

این سوره یکی از سوره های جزء دوازدهم قرآن با 111 آیه است که 100 آیه آن به داستان حضرت یوسف یکی از پیامبران ابراهیمی1 اختصاص یافته است  . داستان حضرت یوسف (ع) در این سوره از نوجوانی2 آغاز و با حکومت او در مصر پایان می یابد . این سوره از ابعاد مختلف فکری مانند انسان شناسی ، جامعه شناسی ، خدا شناسی ، پیامبر شناسی و… قابل بررسی است و در هر بعدش درس های آموزنده ای دارد که در این مقاله مختصر  جایگاه انسان و جنبه های وجودی انسان از نگاه حکمت نظری و حکمت عملی بحث می شود .

 

 

1- جايگاه و منزلت انسان در فرهنگ قرآن :

با يک نگاه کلي به قرآن از جمله اين سوره آشکار مي شود که انسان  در قرآن از جايگاه والایی  برخوردار است . برای فهم نگاه ویژه قرآن به انسان چند دلیل ازاین سوره مبارک می توان ارائه کرد :

اول: او موجودی معرفی شده است که شایستگی تعقل و خردورزی دارد و اگر غیر این بود خداوند نمی فرمود : « انّا اَنزلناهُ قرآناً عربیاً لعلَّکُم تَعقِلون ؛ ما آن را قرآنی عربی فرستادیم باشد که بیندیشید. » (آیه 2 )

دوم: انسان شایستگی آن را دارد که مخاطب خدای سبحان قرار گیرد و با او سخن گفته شود : « نَحنُ نَقُصُّ عَلَیک احسَنَ القصَص بِما اَوحَینا الیک هذا القرآن ؛ ما بهترین داستان ها را به موجب این قرآن که به تو وحی فرستادیم بر تو می خوانیم. » (آیه 3 )

سوم: انسان شایسته آن است که محرم اسرار عالَم باشد و آنچه مربوط به قضای علمی خدا و تحولات زندگی انسان و جامعه است به او خبر داده شود و او عالِم به اسرار آینده خود و جامعه باشد . شاهد این سخن آیه های چها رم تا ششم این سوره است که از زبان یوسف می­فرماید : « یا ابَتِ انّی رایتُ اَحَدَ عَشَر کوکباً و الشمس و القَمَر راَیتُهم لی ساجدین ؛ پدر جان من در خواب دیدم که یازده ستاره و خورشید مرا سجده می کنند .»

و از زبان پدرش می فرماید : « یا بُنی لا تقصص رُؤیاک عَلی اِخوَتِک … و کَذالک یَجتَبیکَ ربّک و یَعَلّمُکَ مِن تَاویلِ الأحادیث و یُتمّ نعمتهُ علیک ؛ ای فرزندم خوابت را برای برادرانت گزارش نکن … بدین سان پروردگارت تو را بر می گزیند و به توعلم تاویل خوابها می اموزد و تمام نعمتش را بر تو ارزانی می دارد » (آیه 5 , 6)

چهارم: انسان شایسته آن است که محبوب و برگزیده خدا شود چنانکه در آیه پنجم می فرماید :« و کذلک یَجتَبیکَ ربُّک ؛ بدین سان خدا ترا برمی گزیند .» چرا یوسف محبوب و برگزیده خدا می شود چون از محسنین (نیکوکاران ) است در این سوره سه بار لقب نیکوکاری برای یوسف آمده است . در آیه 21 بعد از آنکه یوسف جوانی برنا شد و خداوند به او حکمت و دانش عطا کرد می فرماید : « و کذلِک نَجزی المُحسنین ؛ ما این چنین نیکوکاران را پاداش می دهیم .» و در اینجا مقام نیکوکاری از سوی خدا به او عطا شد . در آیه 36 دو زندانی  همراه یوسف  به او گفتند :« انا نریک من المُحسنین ؛ می بینیم که از نیکوکاران هستی. » بار سوم انگاه که به مقام عزیزی مصر رسید برادرانش قبل از آنکه او را بشناسند وقتی اکرام و بزرگ مردی او را دیدند گفتند :« انا نریک من المُحسنین ؛ ما می بینیم که از نیکوکاران هستی .» یوسف را هم خدا و هم خلق خدا از نیکوکاران می دانند ، و خدای سبحان در چند آیه بشارت داده است که نیکوکاران را دوست دارد . ( نک بقره 195،آل عمران 134، 148، مائده 134، 93 و…)

پنجم: انسان موجودی کمال خواه و طالب سعادت جاودانه است و آنچه او را از این سعادت ابدی باز می دارد گناهان بویژه ظلم و جهل است و حضرت یوسف (ع) که به عالیترین مقامات انسانی یعنی مقام مخلََصین (به فتح لام ) (مقام مخَلص- به فتح لام – برتر از مقام مخِلص – به كسر لام – است) می رسد از این روست که از هرگونه ظلم و جهلی فاصله می گیرد نه به خدای خویش ظلم می کند چون از شرک بیزاری می جوید و راه توحید را می پیماید و می فرماید :

« انی ترکت ملة قوم لا یومنون بالله و هُم بِالاخرةِ هم کافرون و اتّبعتُ ملةَ آباءی اِبراهیمَ و اِسحاقَ و یَعقوبَ ما کان لنا اَن نُشرِک بالله …؛ من آیین قومی را که به خدا نمی گروند و به آخرت کافرند ترک و آیین (توحیدی) پدرانم ابراهیم واسحاق و یعقوب را پیروی کردم چرا که زیبنده ما نیست که به خدا شرک ورزیم …» (یوسف 37 و 38)

و نه به نفس خویش ظلم می کند و نه بر دیگران چنان که وقتی همسر عزیز مصر او را دعوت به گناه می کند می فرماید :

« مَعاذَ الله انّه ربی اَحسَنَ مَثوایَ اِنّه لا یُفلحُ الظّالمون ؛ پناه بر خدا او پروردگار من است3 و نیکو جایگاهی به من بخشیده است بی گمان ستمکاران به سعادت نمی رسند .» (یوسف 23)

آری اگر یوسف به خواسته آن زن پاسخ مثبت می داد هم بر نفس خویش ستم کرده بود و هم بر عزیزمصر که او را جایگاهی نیکو بخشیده بود و او را امین خانه خویش قرار داده بود و هم بر همسر عزیز مصر که بر اثر جهالت و غفلت از خدا اسیر هوای نفس خویش شده بود . اما عشق الهی آن چنان در وجود یوسف زبانه می کشد که عشق های مجازی نمی تواند او را اسیر خویش کند و در اثر این طهارت نفس به مقام مخلَصین (به فتح لام) که عالی­ترین درجه کمال انسانی است می رسد.  (نک یوسف 24)

یکی دیگر از موانع اساسی کمال انسان جهل است که موجب می شود انسان دچار خطا و گناه می شود چنانکه برادران یوسف به جای  آنکه به راز محبت پیامبر به یوسف پی ببرند گمان می کردند اگر یوسف را از جلوی چشم پدر دور کنند جای او را می­گیرند و از این رو او را به چاه انداختند ، قرآن از زبان یوسف خطاب به برادرانش می فرماید که « هَل عَلمتُم ما فَعلتُم بیوسُفَ و اَخیهِ اذ اَنتم جاهلون ؛ آیا می دانید از روی جهالت و نادانی نسبت به یوسف و برادرش چه کردید ..؟» (یوسف 89) یوسف بزرگوارانه می گوید : « لا تثریب علیکم الیوم یغفر الله لکم و هو ارحم الراحمین » (همان 92)  و یوسف به جایگاه نبوت و عالیترین درجات کمال می رسد چرا که از انواع امتحان های الهی پیروز می آید .

ششم: انسان موجودی جستجوگر و حقیقت جو است و این هم از ویژگی های خاص قرآن است که در پی فهم حوادث گذشته تاریخ است تا از آنها درس عبرت بیا موزد؛ چرا که تاریخ گذشتگان چراغ راه آیندگان است ، در این سوره می خوانیم « لقد کان فی یوسف و اخوته آیات للسّائلین ؛ در داستان یوسف و برادرانش نشانه هایی برای سوال کنندگان است » (آیه 7 )

دو نوع عبرت تاریخی در قصه یوسف و برادرانش می یابیم :

الف : فرجام نیک از آن پرهیزکاران است چنان که  یوسف سعادت هردو جهان نصیبش شد .

ب : عزت و ذلت در دست خداست آنان که از راه باطل می خواهند به عزت برسند (همچون برادران یوسف تلاششان ابتر خواهد ماند و جز خسران بهره ای ندارند.)

 

 

2- انسان از بعد حکمت نظری :

شناخت ابعاد وجودی انسان یکی از با ارزش ترین معرفت هاست چنانکه ازامیرالمومنین آمده است « افضل الحکمةِ مَعرفةُ الانسان نَفسه ؛ بالاترین حکمت آن است که انسان خودش را بشناسد » (ناظم زاده ، 550) ونیز معرفت انسان راهی روشن تر برای  معرفت پروردگار اوست . « من عرف نفسه فقد عرف ربه ؛ هر کس خود راشناخت هر آینه پروردگارش را شناخته است. » (همو؛549)

با ژرف نگری در آیات این سوره پایه های اساسی معرفت انسان فراروی ما قرار می گیرد که به برخی از آنها در حد بضاعت اشاره می شود .

 

2-1) تجرد نفس :

انسان نفس مجرد دارد یعنی همه وجود انسان به ماده و فعل و انفعال های مادی وجود او خلاصه نمی شود و همه علوم انسان منحصر به مشاهده تجربه و آزمایش و حتی عقل نیست بلکه انسان علومی را از دریچه عالم اسرار آمیز خواب و بالاتر از آن وحی دریافت می کند که دریافت این آگاهی­ها جز با تجرد نفس قابل توجیه نیست. قرآن در آیه 3 و 4 این سوره این حقیقت ها را آشکار می کند چنان که درباره وحی می فرماید :

« اَوحینا الیک هذَا القُرآن و اِن کُنتَ من قبلِهِ لَمِن الغافلین ؛ ای پیامبر قصه ( یوسف را بواسطه) این قرآن بر تو وحی فرستادیم و تو قبل از از آن نا آگاهان بودی »

و درباره حقیقت خواب یوسف می فرماید :

« انّی رایتُ اَحَدَ عَشَرَ کَوکَباً و الشّمسُ و القَمَر رایتُهم لی ساجدین قال یا بُنَیّ لا تَقصُص رٶیاکَ علی اِخوَتِک ؛ دیدم یازده ستاره و ماه و خورشید مرا سجده می کنند پدر گفت ای فرزندم خوابت را برای برادرانت گزارش مکن. »

به گزارش برخی مفسرین این خواب در نه سالگی (ثقفی تهرانی ، ج 3 ، ص 123) اتفاق افتاد ، اما خوابی است که خبر از آینده ای دور به فاصله چهل سال می دهد (همو ، ج 3 ، ص 123)  و این چیزی نیست جز اتصال روح به عالم غیب و مشاهده اموری که در عالم مقدرات و الواح قدریه ثبت است4 و تا زمانی که روح و جان آدمی مشتغل به امور بدن و فرو رفته در عالم محسوسات است اتصال به عالم مجردات و عالم ملکوت برای او ممکن نیست اما وقتی در خواب و یا به واسطه ریاضت های مدام تعلق روح از بدن کاسته شد برای او این امکان هست که به عالم بالا متصل شود و کتاب علوی الهی شود و کتاب یعنی آنچه از علوم در آن نوشته می شود و کتاب علوم الهی کتابی است که از حقایق عالم آنچه با حس و تجربه و عقل قابل تحصیل نیست در آن نوشته گردد . و برخی مفسرین در ذیل این آیه نوشته اند : « رویای صادق اتصال نفس به ملکوت اعلی و سخن گفتن با نفس آدمی است . » (سبزواری ج 4 ص 12)

دلیل دیگر برتجرد نفس آدمی علم به تعبیر خواب است ، که آیات 5 و 6 و 37 و 46 تا 49 دارد . آیات 5 و 6 بیان میکند که حضرت یعقوب و حضرت یوسف عالم به علم تعبیر خواب بودند و حضرت یعقوب به فرزندش یوسف (ع) می فرماید : « کذلک یجتبیک ربک و یعلمک من تاویل الاحادیث ؛ این خواب گویای این حقیقت است که پروردگارت تو را بر می گزیند و علم  تاویل خواب را به تو می آموزد . » این آیات ضمن آنکه بیان می کند حضرت یعقوب (ع) عالم به علم تاویل خواب بود عالم به حوادث آینده جهان نیزبوده است ، چون هم  خواب یوسف را فهمید و هم بیان کرد که او در آینده عالم به تاویل خواب­ها خواهد شد و این سخن یعقوب را آیات 37 و 46 تا 49 آنجا که یوسف خواب دو رفیق زندانی و خواب عزیز مصر را تاویل می­کند تایید می­نماید. همه این آیات ضمن اینکه گویای علو مقام آدمی است بیان این نکته است که تنها روح مجرد می تواند با عالم بالا متصل شود و حوادث آینده را دریافت کند و ماده که اجزایش از یکدیگر در حجاب است چگونه می تواند از عالم مجردات آگاه گردد .

 

2-2) معرفی عقل به عنوان ابزار شناخت:  

همان گونه که در بحث جایگاه انسان بیان شد یکی از ویژگی های انسان خرد ورزی است و اگر این خصیصه نبود ارسال رسل و انزال کتب و تبیین احکام و شرایع برای انسان بیهوده بود چرا که یکی از بهترین ابزار کسب معرفت و شناخت حق و باطل و تکلیف پذیری عقل است و اینکه در دومین آیه این سوره می فرماید : « این قرآن را به زبان عربی نازل کردیم تا باشد که شما در آن اندیشه کنید. » بدیهی است که موجودی دعوت به خردورزی می شود که صلاحیت آن را داشته باشد و در آیه 109 می فرماید: «اَفَلا تَعقلون؛ چرا تعقل نمی کنید.»

 

2-3) معرفی تاریخ گذشتگان به عنوان یکی از منابع شناخت :

در آیه 7 می فرماید : « در داستان یوسف و برادرنش نشانه هایی برای پرسش کنندگان است » انسان جستجو گر با مطالعه تاریخ درس های روشنی برای زندگی می آموزد . چنانکه در آیه 109 به مطالعه در تاریخ تحریض و تشویق می کند و می فرماید :

« افَََلََم یُسیروا فِی الارضِ فَیَنظُروا کَیف کان عاقبةُ الذینَ مِن قَبلِهِم ولَدارُ الاخرةِ خَیرٌ للذین اتّقوا اَفَلا تَعقلون ؛ آیا در زمین سیر نکرده اند تا عاقبت کسانی را که پیش از آنان بوده اند بنگرند .؟ و قطعا سرای آخرت برای کسانی که تقوا پیشه کرده اند بهتر است . آیا نمی اندیشند ..؟ »

در این آیه یکبار روی نظر کردن در تاریخ و سرنوشت اقوام پیشین تاکید می کند چرا که توجه به تاریخ گذشتگان برای خردمندان بهترین ابزار شناخت و آگاهی و پند آموزی و توشه گیری برای تکامل است چنانکه در آیه 111 همین سوره می فرماید : « لَقَد کانَ فی قِصَصِهم لَعبرةٌ یا اولیِ الالباب ؛ هر آینه در سرگذشت پیشینیان عبرتهایی برای خردمندان است .» این آیات هم ابزار شناخت و هم منبع شناخت را به انسان می آموزد ، عقل ابزار شناخت و آگاهی است که اگر انسان از آن مدد جوید و در آیات قرآن و سرنوشت پیشینیان تامل کند از جهت حکمت نظری به معرفت درست هستی و از جهت حکمت عملی به راه درست زندگی دست پیدا می­کند و می فهمد که دار آخرت بهتر از دار دنیاست و برای رسیدن به آن سرای برتر و بهتر باید تقوا پیشه کرد و  تاریخ به عنوان منبع شناخت و عبرت آموزی معرفی شده است . امیرمومنان علی (ع ) در وصیت به فرزندش می فرماید :

« ای فرزندم اگرچه عمر پیشینیان را نکردم اما در اعمالشان اندیشه نمودم و در اخباری که از آنان رسیده تفکر کردم  و در پی آمد اعمالشان سیر نمودم گویی که از آنان شدم … پس زوایای تاریک و روشن زندگی آنان را در یافتم و فهمیدم چه کسانی بهره بردند و چه کسانی زیان دیدند … .» ( عبده ، ص 560 )

 

2-4) وحی به عنوان منبع دیگر معرفت :  

گرچه وحی در قرآن برای موجودات غیر از انسان مانند زنبور عسل و … به کار رفته است . اما وحی به این معنا که ملکی بر مسند جان انسان بنشیند و کلماتی بر انسان القاء کند که مایه تعالی معرفتی و شخصیتی او گردد ویژه انسان است - البته نه هر انسانی بلکه برگزیدگان و شایستگان ازانسان ها - پس القای وحی از یک نظر دلالت بر جایگاه والای انسان در آفرینش دارد که در بخش گذشته اشاره شد ، اما از نگاه دیگر وحی به عنوان یک منبع معرفتی مد نظر قرار می گیرد که در این بخش مورد توجه ماست .

بدیهی است که انسان معرفت هایی را از طریق حواس و عقل و عرفان کسب می کند اما معرفت وحیانی افق دیگری از معرفت است که جزاز این طریق برای انسان حاصل نمی شود.  چنانکه قرآن می فرماید : « ای پیامبر ما بواسطه وحی بهترین قصه های تاریخ را بر تو گزارش میکنیم و تو قبل از آن از نا آگاهان بودی. » گرچه این داستان در تورات نیز ذکر شده است (سفر پیدایش فصل 37 تا 50) اما در اینجا دو نکته قابل ذکر است اولا تورات واقعی نیز از عالم بالاست ثانیا  توراتی که در زمان پیامبر در دسترس بود تورات تحریف شده بود . و بسیاری از حقایق واژگونه بود که جناب استاد صالحی نجف آبادی در اثر زیبای خویش (جمال انسانیت یا تفسیر سوره یوسف) بسیاری از آنها را ذکر کرد .

بهرحال یکی از منابع معرفتی انسان وحی است که در این سوره و سوره های دیگر مانند آل عمران 44 ، هود 49 و نجم 4 بدان اشاره شده است و انبیای الهی دریافت کنند گان این نوع حکمت و معرفت هستند چنانکه در آیه 22 همین سوره درباره حضرت یوسف (ع) می فرماید : « آتیناه حکماً و علماً ؛ ما به او علم و حکمت بخشیدیم.» و نظیر این سخن در سوره های دیگر درباره سایر انبیا ذکر شده است . (نک انبیا 74 و 79 قصص 14)

 

 

3 – انسان از بعد حکمت عملی :

گرچه این سوره هم جایگاه ارزشی انسان در نظام هستی را بیان می کند و هم ابعاد نظری وجود انسان را می فهماند اما بیشترین تاکید آن بر مبا حث حکمت عملی و بیان زوایای وجودی انسان از جنبه اخلاقی است که بیشترین درس ها را در سازندگی انسان در بردارد که به برخی از آنها اشاره می شود .

 

3-1) بیان جنبه های نفس آدمی :  

علمای علم اخلاق برای بیان وجود انسان چهار قوه برشمرده اند : قوه عقل ، قوه غضب ، قوه شهوت ، قوه وهم . اولی شأنش ادراک حقایق امور و تمییز بین خیرات و شرور و امر به افعال نیکو و نهی از صفات زشت است . دومی عامل صدور افعالی درزندگی مانند غضب ، بغض و حسد است و سومی عامل گرایش انسان به سوی افعال چهار پایان از خوردن و حرص بر ارضای شهوات جنسی است و چهارمی شأنش مکر و حیله و خدعه و لباس زیبا پوشاندن بر افعال زشت است . (نک نراقی ج 1 ص 28 و 29)

البته همه این قوا لازمه حیات بشر است مشروط بر آنکه تحت قوه عقل باشند و الا اگر جنبه شیطانی نفس یعنی نفس اماره حاکم بر وجود انسان شود این قوا از حد اعتدال خارج شده و موجب زیانکاری انسان خواهند شد . چنانکه خدای سبحان در این سوره به انسان­ها آموزش داده است ؛ « انَّ النَّفس لامّارةٌ بالسوء ؛ همانا نفس همواره انسان را به بدیها و زشتی ها فرمان میدهد » به پاره ای از زشتی های نفس امّاره و زشتی­های اخلاقی انسان و در مقابل پاره ای از کرامت های انسانی و محاسن اخلاقی او که در این سوره آمده است اشاره می شود :

 

• عصبیت : عصبیت ریشه اش از عُصبة است و عُصبة در لغت به معنای گروه طرفدار و پشتیبان است (راغب ، 568) . جوهری ( ج 2، ص18 ) می نویسد : « عصبة الرجل : فرزندان و خویشان ،  پدر را گویند از آن جهت که گرد پدر جمع می شدند » . «در ادبیات امروز طرفداری حزبی را هم عصبیت گویند .» (طباطبایی ،سید مصطفی ، ص 441)

 تعصب نژادی که الان در دنیا در جاهایی مثل … اسرائیل وجود دارد و می گویند نژاد یهود برتر از همه نژادهاست از همین ریشه است به این اعتبار می گویند عصبیت یعنی افتخار کردن و استعانت جستن به وسیله عصبة و قوم خویش های پدری ، و کسی که برتری نژادی و طایفه ای برای خودش قایل است  شیطان اول کسی است که اظهار عصبیت کرد . چنانکه امیرمؤمنان می فرماید : « الّذی وَضَع اساسَ العَصَبیة ؛ او کسی است که بنیان عصبیت را گذاشت . » ( عبده ، 1993 ، ص424 ) چون وقتی در مقابل آدم امر به سجده شد به واسطه اصل و ریشه اش که از آتش بود و آدم از خاک تعصب نشان داد ، اولین گام انحراف فرزندان یعقوب هم همین بود که گفتند : « یوسُفُ و اَخُوهُ اَحَبّ الیَّ اَبینا منّا و نَحنُ عُصبةٌ ؛ یوسف و برادرش در نزد پدرمان از ما محبوب ترند در حالی که ما جماعتی متحد و همیاریم . » (یوسف 7 )

از این آیه فهمیده می شود که برادران یوسف از دو مادر بودند ، آنهایی که نسبت به یوسف و برادرش بنیامین حسد می ورزیدند از ناحیه مادر جدا بودند لذا خودشان که از مادر اول بودند تعصب خاصی نسبت به هم داشتند و این تعصب نژادی از ناحیه مادر موجب شد که به گروه خودشان افتخار کنند و به خود مغرور شوند و اظهار منیت کنند که این منیت شیطانی موجب شد تا بگویند « نحن عُصبة » ما گروهی همبسته و همیارو نیرومند هستیم و باید نزد پدر عزیزتر باشیم نه یوسف و برادر مادری اش . و این تعصب های جاهلانه و خوی استکباری موجب آن شد که حُسن یوسف را نبینند و پدرشان که پیامبر خداست متهم به گمراهی  کنند و بگویند : « انّ ابانا لفی ضَلالٍ مبین ؛ بی تردید پدرمان در گمراهی آشکاری است . » (همان )

 

• حسد :  شیطان صفت عصبیت خویش را در نفس برادران یوسف شعله ور کرد و این موجب شد بر یوسف برادر مادریشان حسد بورزند .

یکی از ویژگی های زشت انسان های اسیر نفس اماره حسد است که آیه هفت و هشت این سوره بدان اشاره دارد . انسان حسود به جای آنکه خود را تعالی دهد و فضایل نیکان را کسب نماید تا همرتبه آنان شود تلاش میکند تا با از میان برداشتن نیکان خود را در جایگاه آنان قرار دهد و این همان توطئه نفس اماره و وسوسه های شیطان است که در آیه پنج بدان اشاره شده است « انَّ الشَیطان للانسان عدوّ مبین » همانا شیطان برای انسان دشمنی آشکار است آری قوه حسد و عصبیت قومی آنچنان انسان را اسیر خویش می کند که فرزندان پیامبر خدا حاضر می شوند که پدرشان را متهم به خطا کاری و بی عدالتی در محبت فرزندان نموده و برای معارضه با او نقشه بکشند و برادرشان را بکشند و یا او را به سرزمین بی آب و علفی تبعید کنند تا شاید جای او را بدست آورند چنان که قرآن کریم می فرماید : « اقتلوا يوسفَ اواطرَحوه ارضاً يَخلُ لكم وجهُ ابيكم » و در نهایت با تخفیف در حکم اعدام او را به چاه انداختند و همه این نقشه های شوم  شیطانی ریشه اش رشک و حسد است چنان که مولوی می نویسد :

یوسفان از رشک زشتان  مخفیند     کز عدو خوبان  در  آتش  میزیند

یوسفان از مکر اخوان در چه اند     کز حسد یوسف به گرگان میدهند

از حسد  بر یوسف  مصری چه رفت      این حسد اندر کمین گرگی است زفت

 لا جرم  زین  گرگ  یعقوب  حلیم      داشت بریوسف همیشه خوف وبیم

گرگ ظاهر گرد یوسف خود نگشت      این حسد  در فعل از گرگان  گذشت

 

• مکر5 و حیله :  یکی از صفات زشت و حیوانی آدمیان مکر و حیله گری است انسان های جاه طلب و دنیا طلب برای کسب مقام و دنیای مورد آرزوی خویش دست به هر نیرنگی می زنند خدای سبحان در این سوره از زبان یعقوب پیامبر به ما آموزش می دهد که متوجه مکر و کید دیگران باشیم . چنانکه می فرماید : « لا تقصص رویاک علی اخوتک فیکیدوا لک کیدا ؛ ای فرزندم رویای صادقت را برای برادرانت بازگو مکن چون آنها برایت نقشه می کشند و علیه تو توطئه می چینند . » (یوسف ، 5)

شاید یعقوب می دانست که آنان اگر بر این خواب یوسف که نشانه های  عظمت و آینده درخشان او در آن هویدا است آگاه شوند ؛ بر او رشک برند و شیطان آنان را بر از میان برداشتن یوسف همداستان می کند ، از این رو او را از بیان خوابش به برادرانش نهی کرد ؛ اما آیا اینکه برادران بر خواب او آگاه شدند یا نه محل بحث است و آنچه که قرآن به صراحت بیان می کند این است که برادران یوسف اظهار کردند پدرشان یوسف را از آنان بیشتر دوست می دارد و این برایشان با توجه به فضایلی که برای خود بر می شمردند قابل تحمل نبود از این رو برای او توطئه ها کردند و با لاخره نقشه به چاه افکندن او را عملی ساختند که قرآن کریم نقشه آنان را چنین گزارش می کند : « گفتند ای پدر چرا ما را بر یوسف امين نمي شماري در حالی که ما خیرخواه او هستیم .؟ او رابا ما بفرست تا بگردد و بازی کند ما حتما از او مواظبت می کنیم » (آیه 10 و 11) بالاخره پدرراراضی کرده و او را بردند اما وقتی او را بردند همداستان شدند که او را در نهانگاه چاه بیفکنند . بعد از آنکه نقشه شان را عملی کردند نزد پدر گریه ای دروغین سر دادند و گفتند که گرگ او را درید آری اگر انسان اسیر عصبیت و حسد گردد گرگ صفت می شود و مدام توطئه می چیند تا شاید به خواسته های باطل خویش نائل آید .

 

• بی وفایی : یکی دیگر از صفات زشت آدمی بی وفایی و شکستن عهد و پیمان است . آری اگر یک رذیلت اخلاقی در انسان پیدا شد و آن را درمان نکرد گناهان و رذایل دیگری به دنبال آن می آید ، برادران یوسف وقتی نتوانستند با عصبیت قومی و حسد درونی خویش مبارزه کنند نقشه به چاه افکندن یوسف را ریختند و به دنبال آن با پدرشان عهد بستند او را به صحرا ببرند و سالم برگردانند اما عهد خود را شکستند و او را به چاه افکندند با آنکه بر طبق گزارش پیام آسمانی وحی گفته بودند « انا له لناصحون ؛ ما خیر خواه او هستیم. » (11)  « و اناله لحافظون ؛ و ما نگهبان او هستیم. » (12)  « و نحن عصبة انا اِذاً لَخاسرون ؛ ما گروهی همیار و نیرومند هستیم اگر گرگ او را بخورد از زیانکاران خواهیم بود » (15) اما با همه این احوال میثاق ها  شکستندَ؛ بی وفایی کرده  اورا  به چاه افکندند .

 

• دروغ گویی :  یکی دیگر از صفات رذیله ای که در این داستان بدان اشاره شد و این جا ریشه در حسدو عصبیت دارد دروغگویی است ، برادران یوسف بعد از آنکه او را به چاه افکندند شامگاهان که برگشتند گفتند :

« یا ابانا انّا ذَهبنا نَستبقُ و ترکنا یوسفَ عند متاعِنا فَاَکلَهُ  الذئبُ و ما اَنتَ بمومنٍ لَنا و لو کُنّا صادقین ؛ ای پدر ما به مسابقه رفتیم و یوسف را نزد اثاثمان گذاشتیم پس گرگ او را خورد گرچه تو سخن ما را هر چند راستگو باشیم باور نخواهی کرد . » (17)

آنان برای سرپوش نهادن بر جرم و گناهشان پیراهنی را به خون بره ای آغشته کرده تا شاید یعقوب سخنشان را باور کند (18) آن پيامبر راستين كه می­دانست دروغ می­گويند فرمود :« نفس شما كاري را براي شما بياراست.» (همان)

در اينجا قرآن از يكي از ويژگي هاي نفس اماره پرده بر ميدارد و آن اينكه تزئين اعمال زشت مي كند . برادران يوسف ابتدا خود را قانع ساختند كه اين كار را انجام دهند و بعد صالح شوند كه در اينجا بدان اشاره كنيم .

 

          • گناه نقد و توبه نسيه :  يكي ازنقشه هاي نفس اماره اين است كه انسان را به گناه نقد و توبه نسيه وادار ميكند چنانكه برادران يوسف گفتند : « يوسف را بكشيد يا او را به سرزمين دور دستي بيفكنيد تا توجه پدر تنها معطوف به شما شود بعد از آن مردم شايسته اي شويد.» (آيه 9)

آيا انسان مي داند در حين گناه مرگ به سراغش نمي آيد ..؟ آيا مي داند توفيق توبه پيدا نمي كند ..؟ آيا اثر وضعي گناه مانع از آن نيست كه انسان نتواند از صالحان و شايستگان گردد . آيا اينها همه از نقشه هاي نفس اماره براي گمراهي انسان نيست ..؟ آيابرادران يوسف بعد از آن از شايستگان شدند ..؟ پس انسان نبايد فريب شيطان را بخورد و خود را به معصيت آلوده كند چرا كه شايد هيچگاه ديگر توفيق توبه پيدا نكند .

 

• ظلم و ستم :  يكي از زشت ترين صفات نفساني انسان ستم كاري است خواه ستم بر غير و تجاوز به حقوق ديگران باشد خواه بر نفس خويش باشد و خواه در حق پروردگار . در اين سوره خداي سبحان از قول يوسف مي فرمايد : « انه لا يفلح الظالمون ؛ ستمكاران رستگار نمي شوند.»

يوسف پاسخ دادن به درخواست زليخا را ستم مي داند چون ستمكاري تجاوز به حقوق و گذشتن از مرز عدالت است اين تجاوز ممكن است مراد به حق خدا باشد چون فرمود : « معاذ الله انه ربي احسن مثواي ؛ پناه بر خدا او پروردگار من است و او مرا جايگاهي نيكو داده است. » (آيه 23) سزاوار نيست كه به حدود الهي تجاوز نمايند و وجه ديگر اينكه تجاوز به حريم عزيز مصر باشد چون تجاوز به ناموس عزيز مصر ظلم در حق اوست و به گفته بعضي مفسرين يوسف خواست با يادآوري اكرامي كه عزيز مصر در حق او كرد همسر عزيز مصر را متنبه نمايد كه از اين خواسته اش دست بردارد و از سوي ديگر ظلم بر نفس خودش بود چون خطا و هر گناهي كه انسان انجام مي دهد در واقع بر نفس خويش ستم روا مي دارد و موجب محروميت خويش از رستگاري ميشود.

 

زنا :  يكي از اموری كه هم در آيين شرع و هم در آيين عقل قبيح شمرده مي شود روابط زن و مرد بر خلاف شرع و قانون مدني است . هر جامعه ای برای تشكيل خانواده آيين خاصي دارد که نزد آنان محترم بوده وارتباط زن  و مردخارج از آن محکوم  و مورد سرزنش  است . همسر عزیز مصر بر اثر وسوسه های شیطانی مجذوب یوسف گشته و از او تقاضای همبستری می کرده است ؛ یوسف آن را ظلم در حق ولی نعمت خود شمرده و از آن صحنه گریخت . البته نه تنها یوسف آن را زشت شمرد بلکه عزیز مصر نیز وقتی حقیقت را دریافت به همسرش گفت : « انه من کید کّنّ انّ کَیدَ کُنَّ عظیم ؛ این نیرنگ شما زنان است که همانا نیرنگ شما زنان بزرگ است. » (آیه 28)

علاوه بر عزیز مصر زنان مصری نیز همسر عزیزمصر را سرزنش کرده و گفتند همسر عزیز مصر از غلامش طلب کامجوئی  می کرد در حالیکه شیفته او شده بود ما او را در گمراهی آشکار می بینیم . (آیه 30)

 

• افترا بستن :  یکی از گناهان بزرگ که گاهی انسان ها برای نجات خود بدان مرتکب می شوند افترا بستن است. ( یعنی کسی به دروغ گناهی را به انسان بی گناهی نسبت دهد) همسر عزیز مصر بعد از آنکه یوسف از چنگش گریخت و به سوی در شتافت با عزیز مصر مواجه شدند بی درنگ همسر عزیز مصر برای سرپوش نهادن بر گناه خویش گفت : « ما جزاءُ مَن اَرادَ بِاَهلِکَ سوءاً اِلا اَن یُسجن او عذابٌ الیم ؛ جزای کسی که به خانواده ی تو قصد بدی کند غیر ازا ین نیست که زندانی شود یا به عذاب دردناکی گرفتار  آید. » (آیه 25 ) یوسف در اینجا از سوی همسر عزیز مصر مورد اتهام قرار گرفت و در جای دیگر از سوی برادران خویش متهم به دزدی شد آنجا که گفتند : « ان یسرق فقد سرق اخ له من قبل ؛ اگر او (بنیامین برادر یوسف) دزدی کرد هر آینه او برادری داشت که پیشتر دزدی کرده بود. » (آیه 77)

مجرمان همواره می کوشند با افترا بستن خود را از فرجام بدشان رهایی بخشند غافل از آنکه حقیقت همیشه پشت ابر نمی ماند .

 

• دزدی :  یکی دیگر از صفات رذیله انسان و از جرائم اجتماعی دزدی است . دزدی همواره در جوامع بشری از جمله در جامعه مصر آن روز قبیح شمرده می شرد چنان که وقتی ندا دهنده­ای به کاروان برادران یوسف نسبت دزدی می دهد (آیه70) می گویند :

« تا لله لقد علمتم ما جئنا لنفسد فی الارض و ما کنا سارقین ؛ سوگند به خدا می دانید که ما برای فساد به این سرزمین نیامده و ما دزد نیستیم. » (آیه 73)

به یقین دزدی یکی از مفاسد اجتماعی شمرده می شد که برادران یوسف این نسبت را از خود دفع کردند . از سوی دیگر در میان فرزندان یعقوب دزدی از مصادیق ظلم شمرده می­شد چنانکه گفتند کاسه پادشاه در بار و بنه هر کس یافت شود همو سزای آن است و ما اینگونه ظالمین را مجازات می­کنیم جزای دزدی در آیین یعقوب استرقاق یعنی به بردگی گرفتن دزد برای یک سال بود . (نک رفسنجانی ج 8 ص 507)

 

3-3) مکارم اخلاقی و کرامت های انسانی :

بیان شد که این سوره دو چهره درونی انسان را به نمایش می گذارد . یکی چهره زشت وی را که نشان از کینه توزی ، حسد ، ناجوانمردی ، بی وفایی و ستم دارد و دیگری چهره زیبای او را که نشان از ایمان ، تقوا ، پاکدامنی ؛ گذشت و جوانمردی و دیگر کرامت های اخلاقی دارد . قبل از استقصای این مکارم در این سوره لازم است این نکته توضیح داده شود که اخلاق کریمه ای که انبیا و اولیا و مومنان متلبس به آن هستند ریشه در ایمان به خدا و تقوای الهی دارد و این دو نیز همچون شجره ی طیبه ای هستند که ریشه در معرفت توحیدی دارد و فضایل اخلاقی ثمره های این شجره ی طیبه هستند چنان که علامه طباطبایی در تفسیر این سوره در ارتباط قانون ، اخلاق  کریمه و توحید می فرماید :

« هیچ قانونی به ثمر نمی رسد مگر به واسطه ایمانی که حافظ آن اخلاق کریمه باشد و اخلاق کریمه به کمال نمی رسد مگر با توحید ، پس توحید ریشه و بنیانی است که درخت سعادت انسان بر آن می روید و اخلاق کریمه شاخ و برگ این درخت پاک است که میوه های دلپذیر می دهد. » ( المیزان ج 11 ص 155)

اینک برخی از مکارم اخلاقی شخصیت های این سوره یعنی حضرت یعقوب و حضرت یوسف (درود خدا بر آنها و پیامبر مان باد) بیان می شود .

 

صبر :  اولین کرامت انسانی که از این سوره می اموزیم صبر و استقامت و پايداري در مقابل مشكلات زندگي است . حضرات يعقوب و يوسف (كه درود خدا بر آن ها باد ) دو الگوی صبر و پايداري هستند كه با استعانت از صبر بر مصائب فائق آمدندصبرجلوه های گوناگون دارد

الف ) صبر برمصیبتها : حضرت يعقوب وقتی با مكر و حیله و خیانت بعضی از فرزندانش روبه رو می شود و می بیند كه كه بر برادر نامادری شان حسد می ورزند و آنگونه در حق او ستم روا می دارند و نقشه قتل او را می كشند و با یك درجه تخفیف در چاه عمیقی محبوس می كنند تا كاروانیان او را به غلامی برند و به دروغ به پدرشان می گویند او طعمه گرگ گردید و پیراهن خون آلود او را هم به عنوان شاهد برای پدر هدیه می آورند. حضرت می فرماید : « سوّلت لكُم انفسكم امراً فصبرُ جمیلٌِِ و الله المستعان علی ما تصفون ؛ نفس شما برای شما كار (زشت) را نیكو جلوه داد … پس صبر نیكو است و برای تحّمل مصیبتی كه شما توصیف میكنید از خدا مدد می خواهم.» (یوسف 18)‌

آری یعقوب سال ها دوری یوسف را تحمل كرد و  به برادرش بنیامین دل خوش كرده بود  تا آنكه یوسف (ع)‌ وقتی به مقام صدارت مصر رسید بنیامین همراه برادرانش برای دریافت آذوقه به نزد او آمد و یوسف او را با نقشه ای که ریخت نزد خود نگه داشت ، برادرانش وقتی به نزد یعقوب برگشتند گفتند فرزندت دزدی کرده است (همان آیه 81) باز حضرت یعقوب فرمودند : « سوّلت لکم اَنفُسکم امراً فصبرٌ جمیلٌ عسی الله ان یاتینی بهم جمیعاً انّه هو العلیم الحكیم ؛ نفس شما امری را برایتان زیبا جلوه داد پس صبر نیكو است و من از خدا امیدوارم كه همه را به سویم باز گرداند و او دانای حكیم است.» (همان 83) یوسف (ع)‌ نیز در مصائبش كه به واسطه حسد برادران و حرمان عاشقی زلیخا و زنان مصر برای او پیش آمد و به زندان افكنده شد صبر پیشه كرد .

ب ) صبر بر معصیت :  یكی دیگر از جلوه های صبر صبر درمواجهه ی معصیت و گناه است . انسان همواره در معرض وسوسه  های شیطان و نفس اماره قرار دارد و این انسان مومن و صاحب اراده است كه در مقابل این وسوسه ها صبر پیشه نموده و استقامت می كند و یوسف (ع) الگوی اینگونه صبر هاست ‏، آنجا كه همسر عزیز مصر او را دعوت به گناه كرد ؛ او پایداری نموده و به خواسته های شیطانی او تن نداد . مدتی بعد زنان درباری مصر در این مساله با همسر عزیز مصر همداستان شدند و باز مقاومت نمود تا آنجا كه او را به زندان افكندند . باز تسلیم نشد و زندان را بر كاخ عزیز مصر كه ایمان و تقوای او را تهدید میكرد ترجیح داد و سال ها در آن ماند تا خدای سبحان در اثر همین ﭙایداری كردن اورا  باعزت به كاخ ملک مصررسانید  .

ج ) صبر در نعمتها :  مرتبه ی سوم صبر؛ صبر در نعمت هاست . یکی از نعمت های بزرگ الهی به انسان قدرت، مقام و موقعیت اجتماعی است که در اینجا صبر کردن و دست تعدّی به سوی زیردستان دراز نکردن ، و اینکه در مقابل خطاهای فرو دستان عفو و گذشت در پیش گرفتن کاری است کارستان ! اینك یوسف (ع) در معرض امتحان دیگری قرار میگیرد و آن زمانی است كه به صدارت مصر رسیده و اقتصاد مصر در دست اوست . قحطی شهر های اطراف او را فرا گرفته برادران یوسف برای خرید آذوقه راهی مصر شدند و به دربار وزیر اقتصاد مصر (که همان یوسف است) رسیدند . او آنها را شناخت اما آنها او را نشناختند و یوسف نه تنها انتقام نگرفت بلكه ره توشه یشان را نیز با آنها همراه كرد . بار دیگر آمدند و ماجرای نقشه ای كه یوسف برای نگه داری برادرش بنیامین كشیده بود پیش آمد و بنیامین متهم به دزدی شد . برادران یوسف گفتند اگر او دزدی كرده برادرش نیز از قبل دزد بود . باز یوسف صبر پیشه كرد و چیزی نگفت . تا آنكه مرتبه سوم به مصر آمدند و یوسف خود را به آنها شناساند و با كرامت از گناه آنان گذشت و گفت :

« قد مَنَّ اللهُ علینا اِنَّهُ  من یتّق و یَصبر فانّ الله لا یُضیعُ اجرا لمُحسنین ؛ این در حقیقت نعمتی است كه خدا بر ما ارزانی داشته است. البته این برای هر كس است كه پروا پیشه بوده و در معصیت ها و مشكلات صبر پیشه سازد . بی تردید خدا اجر نیكوكاران را تباه نمی سازد . » (آیه 90)

آخر سخن در این باب كه همه عزت و عظمتی كه نصیب یوسف شد و ازاو الگوی جاودانه ای برای همه انسان ها بویژه جوانان از آن روز تا امروز ساخته است در نتیجه ایمان تقوا و صبر و استقامت در حفظ این دو گوهر گرانبها بوده است .

 

• تقوا :   تقوا ملكه ای نفسانی است كه نقش زیربنایی در كمالات اخلاقی انسان دارد و بسیاری از فضایل اخلاقی مانند صداقت ، راستی و درستی ، پاكدامنی و عفت ، عفو و گذشت و … شاخه های  طیّبه تقوای الهی هستند . در این سوره دو بار از حضرت یوسف (ع) به جهت تقوایی كه داشت تمجید شده است . یكبار وقتی كه حضرت یوسف (ع) از امتحان سخت عفاف در مساله ای مراوده زن عزیز مصر و متعاقب آن به زندان رفتن و تسلیم خواسته های آن زن نشدن پیروز بیرون آمد . خدای سبحان در وصف او می فرماید :

« و كذلك مكّنا لیوسُف فی الارض یتبوّء منها حیث یشاء‌ نصیبٌ برحمتِنا من نشاء و لا نضیعُ اجرَالمحسنین و لاجرُ الاخِرَةِ خیرٌ للذین آمنوا و كانوا یتّقون ؛ بدین ترتیب ما یوسف را در سرزمین مصر مكنت و قدرت دادیم تا هرجا كه می خواهد ماوی گزیند و ما اجر نیكو كاران راضایع نمی كنیم .البته اجر آخرت برای كسانی كه ایمان آوردند و همواره تقوا پیشه می­كنند بهتر است .» (یوسف 56 . 57 )‌

بار دیگر وقتی برادران یوسف او را شناختند و به خطاكار بودنشان اقرار كردند فرمود :

« قَد منّا الله عَلَینا انّه  من یَتقِ و یصبر فانّ الله لا یُضیعُ اجرا لمُحسنین ؛ این نعمتی است كه خدا بر ما ارزانی داشته و حقا كه چنین است كه هر كس تقوا  پیشه نماید و صابر باشد حتما خدا اجر محسنین را ضایع نمی كند .» (همان 90)‌

و این صفت محسنین كه برای یوسف چند بار در این سوره شریفه تكرار شده است با تقوا و صبر حاصل شده است. (طباطبایی ، ج 11 ، ص 236) خدای سبحان در جای دیگر از زبان حضرت موسی می فرماید : « استعینوا بالله و اصبروا انّ الارضَ لِلّه یورثُها من یشاءُ مِن عباده والعاقبة للمُتَقین ؛ و از خدا یاری جویید و صبر پیشه کنید ، زمین از آن خداست به هر یک از بندگانش که بخواهد می دهد و عاقبت از آن پرهیز كاران است.» (اعراف 128)

 

عصمت :  عصمت به معنای محافظت كردن خویش از ارتكاب به گناه است . عصمت صفتی اخلاقی و ملكه ای علمی است كه در اثر معرفت یقینی حاصل می­شود و وقتی این ملكه حاصل شد انسان از ناهنجاری های  اخلاقی و هر عمل خلاف رضای حق دور می­ماند. بهر حال قرآن برای حضرت یوسف (ع) مقام عصمت بر می­شمارد چنانكه از زبان همسر عزیز مصر می فرماید : « و لقد راوَدتُهُ عن نَفسِهِ فاستَعصَمَ 6؛ هر آینه من با او مراوده كردم اما او سخت امتناع ورزید.» و این نعمت بزرگ استعصام و خویشتن­داری از گناه برای او حاصل نشد مگر بعد از آنكه خدای سبحان او را به بندگی خویش برگزید و او را در این راه چنان محبوب خویش گردانید كه از بندگان مخلَص (به فتح لام ) خدا گردید ، چرا یوسف در مقابل عشوه­های زلیخا كه خود باید از زیبا رویان عصر خویش بوده باشد – چون همسر عزیز مصر است – مقاومت می كند. یوسفی كه در اعتدال جوانی است و قوای غریزی در او بیدار است اما وقتی در مقابل مراوده ی زلیخا قرار می گیرد می گوید : « معاذ الله ؛ پناه بر خدا .»«انّه احسن مثوای» ؛ آری یوسف آنچنان مجذوب جمال رب جمیل علی الاطلاق است كه هیچ چیزی نمی تواند او را از این محبت الهیه كه تمام وجود او را پر كرده روی گردان كرده و به خود مشغول نماید و این معرفت و محبت است كه ملكه عصمت اختیاری را در انسان هویدا می سازد و یوسف بنا به گفته قرآن كریم چون از مخلصین است و از كسانی است كه خدا او را برای خود برگزیده است پس قلب او باید از تعلق به غیر حق پاك و منزه باشد . پس چنین انسانی عملی را دوست دارد كه خدا دوست داشته باشد و آنچه را كه مورد غضب خداست مبغوض می شمارد و راضی است به آنچه كه خدا راضی باشد از این روست كه می گوییم معرفت و محبت موجب احیای ملكه عصمت می شود . به طوریكه گناه كردن اختیار انسان ممتنع می شود .

 

• صداقت و راستی در كردار و گفتار :  راستگویی و درستكاری از ارزش های پسندیده همه جوامع بشری در همه اعصار و امصار بوده و هست همانگونه كه دروغگویی و خیانت همواره ضد ارزش بوده است در این سوره نیز این ارزش های عالی اخلاقی ستوده شده و حضرت یوسف (ع) الگو و اسوه این ارزش ها معرفی شده است . اولین بار شاهدی از دربار عزیز مصر لقب صادق را به یوسف داد . (یوسف 27) چون صدق گفتار و درستی كردارش برای آن شاهد و عزیز مصر به اثبات رسید و وقتی دیدند در جریان مراوده زن عزیز مصر و گریز یوسف از مهلكه پیراهن او از پشت سر پاره شده است فهمیدند او از راست كرداران و راست گویان و آن زن از دروغ گویان است و از سویی دیگر سخن عزیز مصرکه به یوسف گفت : « یوسف اعرض عن هذا و استغفری لذنبك انك كنتِ من الخاطئین ؛ یوسف ! از این ماجرا چشم پوشی كن و تو ای زن  برای گناهت استغفار كن كه از خطاكاران هستی. » موید قول آن شاهد است.  بار دیگر لقب صدیق در آیه 46 این سوره از سوی زندانی هم بندش به او داده شد. آنجا كه از او برای تعبیر خواب پادشاه كمك خواست گفت :  « یوسف ایّها الصدّیق» و صدیق صیغه مبالغه صدق به معنای كثیر الصدق است . یعنی كسی كه در گفتار و رفتارش خلاف حق مشاهده نشده باشد و یار زندانی یوسف وقتی تعبیر های صادقانه او از خودش و یار زندانی دیگرش و موارد دیگری از اعمال و رفتار نیك وی را در زندان دید او را صدیق خطاب كرد همچنانكه از قبل او را از محسنین می دانستند . (همان36) و خدای سبحان هم صدیق بودن او را امضا كرد .همانگونه كه چند جا لقب محسن و نیكو كاری و راست كرداری او راامضا نمود و او را از محسنین دانست . (یوسف 22 ، 36 ، 90) بار دیگر همسر عزیز مصر به صادق بودن یوسف شهادت داد آنجا که در محضر پادشاه همراه با زنان مصری حاضر شد تا ماجرای دست بریدنشان را در مجلسی که یوسف را حاضر کردند توضیح دهد چنان که قرآن از زبان همسر عزیز مصر می­فرماید : « الانَ حَصَصَ الحق انا راودتُهُ عن نفسِه و انّه لَمِنَ الصادِقین ؛ اکنون حقیقت آشکار شد و این من بودم که از او کام طلبیدم. او بی تردید از راست­گویان است. » (یوسف 51) خلاصه اینکه یوسف صداقت گفتار و درستی کردارش مایه ی عزت و سربلندی او در دنیا و آخرت شد .

 

پاکدامنی و عفت :  یكی از فضایل اخلاقی كه در نزد ملت ها از گذشته تاكنون با ارزش تلقی می شد پاكدامنی و عفت زنان و مردان از جوانی تا پیری به خصوص در دوران جوانی است همانگونه كه  پاكدامنی یوسف ضرب المثل ملتهاست ، چنانكه گفته اند در جوانی پاك بودن شیوه پیغمبریست . بعید نیست كه پاكدامنی حضرت یوسف در جوانی اصل و اساس این مثل بوده باشد . یوسف جوانی زیبا روی در كاخ عزیز مصر بود و عزیز مصر همسرش را به گرامیداشت  او سفارش کردوگفت: « اكرِمی مَثواه ؛ او را گرامی بدار.» (یوسف 21)‌ بدیهی است كه سایر عناصر خوش گذرانی برای او مهیا بوده است و بالاتر از همه این ها همسر عزیز مصر با هزاران عشوه و ناز در اتاقی كه درها را بسته است او را به سوی  خود می خواند و حتی او را به حبس  تهدید كرده تا شاید برای خواسته اش پاسخی یابد اما یوسف (ع) عفت پیشه كرده و چون كوه پایداری می كند . و بالاخره به الهام ربانی فرار را بر قرار ترجیح میدهد تا دامنش را از آلودگی و هرگونه در گیری حفظ كند چرا كه او مجذوب جمال پروردگار خویش است و خود را در محضر خدا حاضر  می بیند اگرچه همسر عزیز مصر درها را از پشت بسته است تا بشری بدان خلوتگاه راه پیدا نكند اما او برهان رب را می بیند و عصمت پیشه می كند . و این عصمت او را زلیخا بعد از سال ها زندانی شدن یوسف تایید كرده و به گناه خویش اقرار می كند. (نک همان 51) یوسف نه تنها به عزیز مصر كه ولی نعمت او بود و همسرش خیانت نمی كند بلكه به همه زنانی كه در این راه می خواستند یوسف را با خود همراه كنند دست رد می زند .  و وقتی تهدید به زندان می شود ترجیح می دهد كه برای حفظ پاكدامنی اش كاخ شاهانه را ترك و زندان تنگ و تاریك را برگزیند .و اینجاست كه خداوند او را به مقام محسنین  و صدیقین و مخلَصین (به فتح لام) می­رساند و به او علم و حكمت می آموزد و مقام عصمت و نبوت می­بخشد .

 

اخلاص :  یكی از مكارم بزرگ اخلاقی و مراتب عالیه ی عرفانی كه دست­یابی بدان كاریست کارستان مقام اخلاص است كه انسان هم در عقیده و هم در عمل مخلص باشد . یوسف (ع) صاحب این مقام بود . چرا كه خدای سبحان او را از مخلَصین (به فتح لام)7 می نامد . یوسف هم در توحید نظری و هم در توحید عملی به این مقام رسیده بود و آیات زیر گواه این مطلب است . او در باب علم تعبیر خواب می فرماید علمنی ربی . پروردگارم مرا علم تاویل بیاموخت . (همان 37) با این سخن عقیده توحیدی خویش در ربوبیت را بیان می كند و در ادامه می فرماید:

« انّی تَركتُ ملّه قومٍ لا یومنونَ باللهِ و هم با لاخرةِ هُم كافرون و اتّبعتَ ملّة آبائی ابراهیم و اسحاق و یعقوب ما كان لنا ان نُشرك باللهِ من شیءٍ … یا صاحبَیِ السّجن ءَاَربابٌ مُتِفَرقون خیرٌ امِ الله الواحد القهّار … انِ الحكم الا لِلّه امَرَ ان لا تعبُدوا الا ایّاه ذلك الدّین القیّم ؛ من آیین قومی را كه به خدا و روز جزا ایمان نمی آورند ترك كرده و از آیین پدرانم ابراهیم و اسحاق و یعقوب پیروی كردم برای ما زیبنده نیست كه چیزی را برای خدا شریك سازیم … ای یاران زندانی من آیا رب های گوناگون داشتن بهتر است یا خدای یگانه صاحب قهر و غلبه را پرستیدن ..؟ فرمانروایی و داوری تنها برای خداست و امر كرده است كه جز او را نپرستید و دین راستین همین است و بس . » (همان 37 – 39)

در این آیات همه مراتب توحید از توحید نظری تا ربوبی و عبادی و عملی ذكر شده است . و یوسف یكی از نمونه های اخلاص در مراتب توحید است چرا كه او از مخلصین است و خدای سبحان فرمود : « سُبحان الله عَما یَصِفون الا عباد اللهِ مُخلَصین ؛ تنها مخلصین هستند كه خدای سبحان را آنگونه كه هست توصیف می كنند .» (صافات 159, 160) و یكی دیگر از ثمرات اخلاص كامل این است كه انسان از اغوای شیطان در امان است چنان كه قرآن كریم از زبان شیطان می فرماید : « فبعزّتِکَ لاُغوینَّهُم اَجمَعین الا عِبادکَ منهُم المُخلَصین ؛ من همه بندگان را فریب می دهم مگر بندگان مخلص تو را » (سوره ص 83 ) اینجاست كه یوسف نه تسلیم سلطان شهوت می شود و نه تسلیم سلطان قدرت نه فریب تزویر نفس اماره را می خورد و نه فریب نیرنگ زنان مكاره را و این اخلاص در عبودیت است كه نه عبد شیطان می شود و نه نفس و نه عبد عزیز و عزیزه مصرو بلكه تنها عبد خداست و تنها دل در گرو او دارد .

 

عفو و گذشت :  یکی دیگر از صفات بارز انسانهای کریم صفت چشم پوشی و گذشت از جفای دیگران در حق خویش است آنجا که قدرت انتقام دارند و این از اصول اخلاق کریمانه است که در گذشته و حال جایگاه والایی در جوامع بشری داشته است . یوسف (ع) یکی از ویژگی های کرامت و بزرگواری او عفو و گذشت است که در این سوره از آن یاد می شود . یکی آنجا که وقتی حقیقت آشکار شد که همسر عزیزمصر قصد تجاوز به حریم پاکی و عصمت یوسف داشت نه به عکس ؛ عزیزمصر گفت : « یوسُف اعرض عَن هذا ؛ ای یوسف از این ماجرا چشم پوشی کن.»  یوسف نیز با کمال حیا از ماجرا گذشت و هیچگاه در صدد انتقام بر نیامد حتی بعد از آنکه در نزد ملک مصر همسر عزیز مصر اقرار به گناه خویش کرد. (یوسف 51 ) یوسف تقاضای مجازات آن زن را نکرد گرچه با توطئه های آن زن در عشق شکست خورده اش یوسف سالها در زندان ماند .

بار دیگر وقتی برادرانش برای دریافت غله در آن ایام خشکسالی به مصر رفتند یوسف آنها را شناخت و آنها او را نشناختند اما به هیچ روی در صدد انتقام  بر نیامد و حال آنکه یوسف در کمال قدرت بود و آنها در کمال ضعف . نه تنها از غله آنها چیزی نکاست متاعشان را نیز در بارهایشان گذاشت بدون آنکه به آنها اعلام کند و بر آنها منتی نهد، (همان 58 – 65 )  با دیگر وقتی با نقشه یوسف بنیامین بر حسب ظاهر سارق کاسه ملک شناخته شد برادران پدری یوسف نه تنها از ا.و دفاعی نکردند بلکه گفتند : « ان یَسرِق فَقَد سَرَقَ اخٌ لهُ مِن قبلُ ؛ اگر او دزدی می کند پیش از آن برادرش (یوسف) نیز دزدی کرده بود.» (همان ، 71 )

یوسف این افترا ی ناجوانمردانه را شنید اما باز آن را در سینه خود حبس کرد و نگفت من برادر اویم و من دزدی نکرده و شما متهم هستید و باید روانه زندان شوید و تنها به این جمله بسنده کرد که : « انتم شر مَکاناً و الله اَعلَم بما تَصفون ؛ شما از نظرمنزلت مردم بدی هستید و خدا بر آنچه نسبت می دهید آگاه­تر است.» (همان ، 77)

آن برادران رفتند و بعد از چندی مجددا به پیشگاه یوسف که در مقام عزیزی مصر قرار داشت رسیدند و او را شناختند و اقرار به خطا های خویش کردند . ( همان ، 91 ) یوسف (ع) فرمود : « لا تَثریب علیکم الیوم یغفر الله لَکُم و هو ارحَمُ الراحِمین ؛ امروز هیچ سرزنشی برشما نیست خدا گناه شما را می بخشد و او مهربانترین مهربانان است.» (همان 92 ) یوسف (ع) با رفتارهای کریمانه خویش بسیاری از ارزشهای انسانی و اخلاقی را احیا کرد . و این سنت حسنه را برای همه به میراث گذاشت .

 

مدیریت :  یکی از مباحث حکمت عملی مساله تدبیر در امور زندگی فردی و اجتماعی است که از گذشته در جوامع بشری مورد توجه بوده و امروزه به رشته علمی با ارزش و اهمیتی بدل شده و در دانشگاههای دنیا تدریس می شود ، حضرت یوسف (ع) از جمله نعمتهایی که خدای سبحان به او بخشید ، علم و حکمت بود چنان که در آیه شریفه 22 می فرماید: « و لمّا بلغ اشدّه آتیناهُ حکماً و علماً و کَذلِک نجزِی المُحسنین ، وقتی (یوسف) به سن رشد رسید به او حکمت و علم دادیم و ما اینگونه نیکوکاران را پاداش می دهیم.» حکمت درست اندیشی در امور است چنانکه علامه طباطبایی (ج 11 ، ص 118 ) می فرماید :

« حکم به حسب لغت قول فصل و ازاله شک و تردید در اموری است که محل اختلاف واقع می شود و لازمه آن ، درستی اندیشه درهمه معارف انسانی مربوط به مبدا و معاد و اخلاق نفسانی و شرایع و آداب مربوط به اجتماع بشری است.»

چنین انسانی را حکیم گویند ، علمی هم که خدا به او بخشید علم به توحید، علم شناخت به حق وباطل و زشت و زیبا در اندیشه و عمل بوده است یعنی او جامع حکمت نظری و حکمت عملی بود چنانچه تفصیل آن در آیات متعدد این سوره هویداست .

از جمله علومی که خدای سبحان به یوسف عطا کرد علم مدیریت بود و مهمترین بخش از علم مدیریت هم  مدیریت بحران است . حضرت یوسف (ع) این توان مدیریتی خویش را در آیه 55 این سوره بیان کرد ؛ توضیح اینکه وقتی پادشاه مصر با او مصاحبه کرد گفت تو اینک در نزد ما جایگاهی والا داشته و امین شمرده می شوی8 او هم فرمود : « اجعلنی علی خزائنَ الارضِ انّی حفیظ علیم ؛ مرا بر خزینه های مصربگمار که همانا من حافظ (بیت المال) و عالم هستم .» (همان 55)

چرا یوسف در پاسخ سخن پادشاه که به طور مطلق صاحب مکنت و امانت شمرده شد و بر همه شئون مملکت و پادشاهی مصر امین شمرده شد در خواست انتصابش بر خزائن مصررا کرد ؟ شاید دلیلش این است که او با تعبیرخواب پادشاه دریافت که بعد از چند سال (هفت سال) کشور مصر و اطراف آن با بحران غذا مواجه خواهد شد ، و تنها اوست که بر این مساله بر اساس الهام الهی که علم تعبیر خواب به او عنایت شده آگاه است اینجاست که او برای نجات مردم در آن بحران از میان همه مسولیت هایی که امکان تحصیل برایش بود این مسولیت را پذیرفت و پادشاه هم با کمال میل تمام اختیارات کشاورزی و اقتصاد و بازرگانی مصر را به او محول کرد و دیدیم که چه خوب توانست این مسئولیت را به انجام برساند و مردم را از بحران موجود برهاند و همین مساله موجب وصل مجدد او به برادران و پدرش و مادرش نیز گردید .

 

• ادب :  یکی از ارزش های والای انسانی و مکارم اخلاق داشتن ادب است ؛ چنانکه از امیرمومنان نقل است که فرمود : « الاداب حلل مجددة ؛ آداب زیورهای همیشه تازه اند. » (عبده 663 حکمت 4) و امام سجاد در دعای ابوحمزه  ثمالی فرمود : «الهی لا تودبنی بعقوبتک ؛ خدایا مرا با عقوبت ها و مجازاتت ادب مفرما .» گرچه در عرف امروز ما ادب را بیشتر برای کودکان استفاده می کنند اما این صفت زیر بنای ساختار شخصیتی انسان هاست که در گفتار و رفتار افراد در مواجهه با خدا و خلق تبلور می کند ، و یکی از ویژگی های اهل تقوا و مردان نیک ادب داشتن  است . مولوی ( 1377 ، ص 8 ) در بیان جایگاه ادب از نگاه عرفانی می گوید :

از خـدا جــوییم  توفــیق  ادب             بی ادب محروم ماند از لطف رب

از ادب  پـر نور کشته ست این فلک          از ادب معصوم و پاک آمد ملک

قرآن کریم در سوره حجرات آیات دوم تا پنجم ادب معاشرت با رسول خدا را به مومنان می آموزد و لقمان به فرزندش آداب زیستن می آموزد . ( لقمان 12 تا 15) سوره ی یوسف (ع) نیز که محل بحث ماست خدای سبحان ادب یوسف و برخورد با عزیز مصر و همسرش و زندانی های هم بندش و پادشاه  مصر و برادرانش و در نهایت پدر و مادرش را بیان می دارد چنان که در برخورد مودبانه او با پدر و مادر و برادرانش می­فرماید:

« فلما دخلوا علی یوسف آوی الیه ابویه و قال ادخلوا مصر ان شاءالله آمنین و رفع ابویه علی العرش و خرواله سجدا و قال یا ابت هذا تاویل رویای من قبل …؛ وقتی پدر مادر یوسف و برادرانش بر او وارد شدند پدر و مادر خویش را در کنار خود جای داد و به آنها و برادرانش (همان هایی که روزی او را به چاه انداختند) گفت : وارد شهر شوید و به خواست خدا در امنیت هستید . پدر و مادرش را بر تخت حکومتی نشاند  و (خطاب به پدرش) فرمود : ای پدر جان این است تاویل خوابی که قبل از این دیده بودم . » (همان 99 ، 100)

با تأمل در این آیات آشکار می شود که چگونه یوسف (ع) مراتب ادب را نسبت به والدین و برادرانش به جا آورد . چنان که علامه طباطبایی (ج11 ، ص 246) ذیل این آیات می فرماید : ظاهر این آیات این است که یوسف برای استقبال آنها از شهر خارج شد و سپس با اکرام و کمال ادب آنها را وارد مصر کرد و گفت ان شاءالله در این شهر در امنیت هستید . سپس والدینش را بر بالای تخت حکومتی اش برد و گفت ای پدر این تاویل خواب های من است .

 آنگاه یوسف مراتب ادب خویش نسبت به پروردگارش را اظهار داشت و فرمود :

« قد جَعَلَها ربّی حَقّا و قد احسَنَ بی اذ اخرَجَنی من السّجنِ و جاءَ بکُم مِنَ البدوِ من بعد ان نَزَغَ الشّیطانُ بَینی و بَین اِخوَتی انّ ربّی لطیفٌ لِما یَشاءُ انّه هُوَ العَلیمُ الحَکیم ؛ خدا خواب مرا راست گردانید آنگاه که مرا از زندان نجات داد و شما را پس از آنکه بین من و برادرانم شیطان اختلاف افکنده بود از بیابان نشینی باز آورد. آری پروردگارم برای تدبیر آنچه بخواهد باریک بین است ،هموست که دانای حکیم است.» (یوسف 100)

     

• دعا کردن :  یکی از درس های مهم تربیتی این سوره دعا کردن است ؛ دعا سخن گفتن با خدا و پیوند دادن خود با قدرت لا یزال الهی است . برخی انسان ها تنها در گرفتاری های سخت بعد از قطع اسباب دنیوی سراغ دعا می روند اما انسان مومن همواره خدا را می خواند ، یوسف از مومنان و صالحانی است که در همه حال با خدایشان نجوا می کند چه در مصیبت ها و چه در خوشی ها و سرور، چه در ضعف یا قدرت باشد و این دعای یوسف در مقام عزیزی و وزارت مصر است که می  فرماید :

« ربِّ قَد آتَیتَنی من المُلک و عَلَّمتنی من تاویلِ الاحادیث فاطِرِ السَّماوات و الارض انت ولیّ فی الدّنیا و الاخرة توفّنی مسلماً و الحِقنی بالصّالحین ؛ پروردگارا (بهره ی بسیار) از فرمان روایی به من داده ای و به من تاویل خواب ها آموختی ! ای پدید آورنده ی آسمان ها و زمین ! تو ولی من در دنیا و آخرت هستی ! مرا مسلمان بمیران و به صالحان و شایستگان ملحق کن.» (همان 100)

فراز پایانی دعا گویای این سخن است که حضرت یوسف (ع) بعد از آنکه به همه امکانات دنیایی دست یافت نگران آخرت خویش است و می فرماید : « توفنی  مسلماَ خدا مرا در حالی بمیران که تسلیمت باشم و قدرت مرا از تو غافل نکند . » با این آیه داستان یوسف و پندهای مهمی که از این قصه می گیریم تمام می شود.

 

خلاصه :

حاصل کلام اینکه این سوره حاوی نکات بسیار زیبایی در معرفی زشتی ها و زیبایی های چهره ی درونی انسان است . از یک سو جلوه های عالی ایمان ، تقوا ، اخلاص ، عصمت ، عفت ، عفو و گذشت را و از سوی دیگر جلوه های زشت عصبیت ، حسد و کینه ، مکر ، غرور ، بی وفایی ، بی صداقتی و بی حیایی را بیان می کند و بیان می دارد که در نهایت جنود عقل بر جنود جهل پیروز گشته و حق نمایان و باطل محو می شود و عاقبت از آن پرهیزگاران است چنان که خدای سبحان می فرماید ما یوسف را چون از پاکان و نیک مردان و مخلصان بود در زمین مکنت دادیم البته جزای آخرت برای مومنان و متقیان بهتر از جزای دنیاست . (همان 56 ، 57)

 

 

 

منابع :

 

1.      قرآن

2.      ابن­سینا ؛ الاشارات و التنبیهات ؛ خواجه نصیر طوسی ، قم ، 1375

3.      پور افکاری ، نصر الله ؛ فرهنگ جمامعه روانشناسی و روانپزشکی ؛ تهران ، 1373

4.      ثقفی تهرانی ، محمد ؛ روان جاوید ؛ تهران ، 1399 ق

5.      جوهری ؛ اسماعیل بن حماد ،الصحاح ؛ احمد عبد الغفور عطار ؛ قم ، 1368

6.      راغب ، اصفهانی ؛ مفردات الفاظ القرآن تحقیق صفوان عدنان داوودی ؛ بیروت ، 1412 ق / 1992 م

7.      سبزواری ، محمد ؛ الجدید فی تفسیر القرآن المجید ؛ بیروت ، 1406 ق / 1985 م

8.      سجادی ، سید جعفر ؛ فرهنگ و معارف اسلامی ، ج 3 ؛ تهران ، 1362

9.      سیوطی ، جلال­الدین ؛ تفسیر الجلالین ؛ بیروت ، بی­تا

10. صالحی ، نعمت الله ؛ جمال انسانیت (تفسیر سوره یوسف) ؛ قم ، 1371

11. صدرالمتالهین ؛ اسفار ؛ ج 6 ، بیروت ، 1981

12. طباطبایی ، سید محمد حسین ؛ المیزان ؛ ج 11 ، قم  ، بی­تا

13. —– ؛ المیزان ؛ سید محمد باقر همدانی ، قم ، 1363

14. طباطبایی ، سید مصطفی ؛ فرهنگ نوین ؛ تهران ، 1358

15. طبرسی ، فضل بن حسن ؛ مجمع البیان ؛ تهران 1486 ق / 1986 م

16. عبده ، محمد ؛ شرح نهج­البلاغه ؛ بیروت ، 1413 ق / 1993 م

17. مدرسی ، سید محمد تقی ؛ تفسیر هدایت ، ج 5 ؛ جعفر شعار مشهد ، آستان قدس ، 78

18. مغنیه ، محمد جواد ؛ التفسیرالکاشف ؛ ج4 ؛ بیروت ، 1969 م

19. منتظری ، حسین علی ؛ درس هایی از نهج البلاغه ؛ شرح خطبه قاصعه ، تهران ، 1368

20. مولوی ، جلال الدین ؛ مثنوی معنوی ؛ تهران ، 1377

21. ناظم زاده ، سید اصغر، جلوه های حکمت ( گزیده موضوعی کلمات امیرالمومنین علی (ع) ) ، قم ، 1375

22. نراقی ، محمد مهدی ؛ جامع السادات ؛ قم ، 1383 ق / 1963 م

23. هاشمی رفسنجانی ، علی اکبر و دیگران ؛ تفسیر راهنما ؛ ج8 ، قم ، 1381

 

 

پي­نوشتها



1  یوسف فرزند یعقوب و او فرزند اسحاق و او فرزند ابراهیم است . ( طبرسی ج 5 ص 319)

2  داستان یوسف از خواب دیدن او در نه سالگی آغاز می­شود . (ثقفی تهرانی ج 3 ص 123)

3  در مورد ربّ در این آیه دو تفسیر ذکر شده است ، برخی مانند سیوطی (306) و طبرسی (341) آن را به عزیز مصر و پاره ای دیگر به خدای سبحان ترجمه کرده اند . طباطبایی (المیزان ج 11ص 192) مدرسی (149) و هر دو وجه می تواند درست باشد؛ اگر چه با توجه به معرفت توحیدی یوسف (ع) وجه دوم صحیح­تر است .

 

4 الواح قدریه ، الواحی غیر مادی و صفحات علم خدا هستند که امور عالم از گذشته و حال و آینده در آنها ثبت شده اند و به اذن الله برخی انسان ها در عالم رویا اما به گونه ای راز آلود از آن با خبر می شوند . (نک ابن سینا ، اشارات ، ج 3 ص 405) ملاصدرا اسفار (ج6 ، ص 297)

 

5 مکر و کید در قرآن به معنای نقشه ریزی و طراحی برای انجام کاری است که هم در معنای مثبت آن آمده (یوسف،76) و هم در معنای منفی آن (همان، 28،33)

 

6 عصمت و استعصام هر دو گویای امتنا ورزیدن هستند با این تفاوت که استعصام حاکی از مبالغه است بنابرین استعصم یعنی یوسف به شدت با تقاضای زلیخا مخالفت کرد و بر عفت خویش اصرار ورزید . (رفسنجانی ج 8 ص 387)

 

7 مقام مخلَص- به فتح لام – برتر از مقام مخِلص – به كسر لام – است.

 

8  فلمّا کلّمه  قال انک الیوم لدینا مکینٌ امین ؛ وقتی با او سخن گفت ، گفت امروز تو در نزد ما صاحب جایگاهی و امین شمرده می شوی (یوسف،55)

Bookmark the پیوند یکتا.

نظرات بسته شده است.